Je hebt al wekenlang een opgeblazen gevoel na het eten, bent moe op een manier die je niet kunt verklaren, en een vriendin zegt: “Misschien ben je glutenintolerant.” Je zoekt het op, schrikt van de lijst met coeliakieklachten omdat die half op jou van toepassing lijkt, maar vraagt je ook af of je nu echt naar de huisarts moet voor iets wat misschien gewoon een gevoelige maag is. Ondertussen overweeg je om gewoon maar glutenvrij te gaan eten en te kijken of het helpt. Dat laatste is precies wat je beter niet kunt doen voordat je getest bent, en dit artikel legt uit waarom, en wat je in plaats daarvan kunt doen.
Welke klachten horen bij coeliakie, ook de minder bekende?
De bekendste coeliakie klachten zijn buikpijn, diarree, een opgeblazen gevoel en vermoeidheid. Maar coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij de dunne darm beschadigt, en dat heeft gevolgen ver buiten je buik. Zo gaat een slechte opname van voedingsstoffen gepaard met bloedarmoede (vaak ijzertekort), botontkalking op jongere leeftijd dan normaal, gewrichtspijn en huiduitslag die je niet verwacht van een darmziekte, zoals dermatitis herpetiformis: jeukerige blaasjes op ellebogen, knieën of billen.
Minder bekend zijn concentratieproblemen en hersenmist, een vertraagde groei bij kinderen, aften in de mond die steeds terugkomen, en bij vrouwen onregelmatige menstruatie of moeizame zwangerschap. Sommige mensen hebben bijna geen maagdarmklachten en komen bij de dokter via een toevallig ontdekte bloedarmoede. Juist daardoor wordt coeliakie regelmatig gemist of jaren aan andere oorzaken toegeschreven.
Buikklachten na brood: wanneer denk je aan coeliakie?
Niet elke opgeblazen buik na een bruine boterham is coeliakie. Prikkelbaredarmsyndroom, een fructose- of lactose-intolerantie of gewoon te snel eten kunnen hetzelfde gevoel geven. Een paar signalen die de kans op coeliakie vergroten: de klachten zijn er consequent na gluten (niet alleen soms), ze namen toe in de loop van de tijd, je verliest onverklaarbaar gewicht, of je hebt naast buikklachten ook vermoeidheid, bloedarmoede of huidproblemen. Komen de klachten alleen op tijdens stressvolle periodes of na bepaalde groenten? Dan is de kans op een andere verklaring groter.
Coeliakie of niet-coeliakie glutengevoeligheid: wat is het verschil?
Niet-coeliakie glutengevoeligheid, afgekort NCGS, bestaat echt. Je kunt klachten hebben van gluten zonder dat je darmvlokken beschadigen. Het voelt vergelijkbaar: buikpijn, vermoeidheid, hersenmist. Maar er is een cruciaal verschil. Bij coeliakie treedt aantoonbare schade op aan de dunne darm en ontstaan er risico’s op lange termijn, zoals botontkalking, bloedarmoede en zelfs een verhoogde kans op bepaalde darmklachten als je het niet behandelt. Bij NCGS is dat niet het geval. Dat betekent ook dat je bij NCGS wat meer ruimte hebt in hoe strikt je het dieet volgt, terwijl bij coeliakie elk kruimeltje gluten al te veel kan zijn. Precies daarom is het belangrijk te weten welke van de twee je hebt.
Kun je zelf inschatten welke je hebt?
Eerlijk antwoord: nee, niet betrouwbaar. Je kunt thuis testen hoe je reageert op glutenvrij eten, maar als je klachten verdwijnen, weet je alleen dat gluten een rol spelen, niet of je darm beschadigd is of was. Bovendien werkt de diagnostiek alleen als je nog gluten eet (zie hieronder). Er zijn thuistests te koop, maar die zijn niet betrouwbaar genoeg voor een diagnose. Heb je meerdere van de bovengenoemde klachten? Ga naar de huisarts. Dat is echt geen overdrijving.
Hoe verloopt de diagnose in Nederland?
De weg naar een diagnose verloopt in Nederland doorgaans in duidelijke stappen.
Stap 1: naar de huisarts. Beschrijf je klachten zo volledig mogelijk, inclusief de minder voor de hand liggende zoals vermoeidheid of concentratieproblemen. De huisarts vraagt een bloedtest aan.
Stap 2: bloedtest op tTG-IgA. Dit is de standaardtest voor coeliakie. Hij meet een specifiek antilichaam dat het lichaam aanmaakt als reactie op darmschade door gluten. De test is betrouwbaar, maar alleen als je op het moment van de test nog gewoon gluten eet. Eet je al weken glutenvrij, dan kan de uitslag vals negatief zijn.
Stap 3: verwijzing naar de maag-darm-leverarts. Is de bloedtest positief, dan volgt een verwijzing naar een specialist. Die doet een gastroscopie met darmbiopsie: een kijkonderzoek waarbij kleine stukjes weefsel uit de dunne darm worden genomen. Onder de microscoop is dan te zien of de darmvlokken beschadigd zijn. Pas als dit bevestigd is, staat de diagnose coeliakie officieel vast.
Waarom mag je nog geen glutenvrij dieet beginnen tijdens het onderzoek?
Dit is misschien wel het meest praktische advies van dit artikel: begin niet met een glutenvrij dieet voordat je de bloedtest en darmbiopsie hebt gehad. De tTG-IgA antilichamen dalen zodra je stopt met gluten eten, soms al binnen enkele weken. De darmvlokken herstellen ook. Het gevolg is dat de arts niets meer ziet in het bloed en niets in de biopsie, en je krijgt te horen dat alles normaal is, terwijl dat niet het geval hoeft te zijn.
Heb je al gestopt met gluten voordat je getest bent? Vertel dat eerlijk aan je huisarts. Soms is een glutenprovocatie nodig: gedurende een aantal weken opnieuw dagelijks gluten eten, zodat de testen betrouwbaar worden. Dat is onaangenaam, maar het levert wel de zekerheid op die je nodig hebt voor een goede behandeling.
Bij wie wordt coeliakie vaker gemist?
Vrouwen krijgen vaker dan mannen de diagnose prikkelbaredarmsyndroom voordat coeliakie wordt overwogen. Maar ook bij mensen met diabetes type 1, schildklieraandoeningen zoals de ziekte van Hashimoto, het syndroom van Down of een eerstegraads familielid met coeliakie is het risico duidelijk hoger. Als je in een van deze groepen valt en maagdarmklachten of vermoeidheid hebt, is testen extra de moeite waard, zelfs als de klachten mild lijken.
Wat betekent een glutenvrij dieet in de Nederlandse praktijk?
Na de diagnose volg je voor de rest van je leven een strikt glutenvrij dieet, wat aandacht voor je voeding vereist. Gluten zit in tarwe, rogge, gerst en spelt. Dus in brood, pasta, couscous, bier, veel sauzen en kant-en-klaarproducten. Rijst, aardappelen, mais, peulvruchten en verse groente en vlees zijn van nature glutenvrij.
Haver is een grijs gebied. Van nature bevat haver geen gluten, maar in Nederland wordt het bijna altijd samen met tarwe verwerkt. Er is gecertificeerde glutenvrije haver beschikbaar, maar zelfs die verdragen sommige mensen met coeliakie slecht vanwege een vergelijkbaar eiwit. Overleg met je diëtist voordat je haver toevoegt aan je dieet.
Sporen zijn een reëel probleem. Een broodrooster, een houten snijplank of een koekenpan die ook voor gewoon brood wordt gebruikt, kan al genoeg zijn om klachten te veroorzaken. In de praktijk betekent dit aparte kookgerei of goede afspraken in huis.
Hoe lang duurt het voor je je beter voelt?
De meeste mensen merken na enkele weken al verbetering van de buikklachten. Volledige herstel van de darmvlokken duurt langer, soms een jaar of meer, afhankelijk van hoe lang de coeliakie al actief was. Bloedarmoede en botontkalking herstellen trager en vragen soms aanvullende supplementen zoals ijzer, foliumzuur of vitamine D.
Blijven klachten aanhouden ondanks een strikt glutenvrij dieet? Ga terug naar de specialist. Soms zijn er kruisbesmettingen over het hoofd gezien, maar soms is er ook een andere oorzaak die aandacht verdient.
Coeliakie en niet-coeliakie glutengevoeligheid lijken op elkaar, maar vragen om een andere aanpak. Bij coeliakie is een vroege, correcte diagnose belangrijk: niet omdat de bloedtest ingewikkeld is, maar omdat je die test moet doen terwijl je nog gewoon gluten eet. Ga je daar al mee stoppen voordat je getest bent, dan zijn de uitslagen onbetrouwbaar en moet je later opnieuw beginnen. Twijfel je, bespreek het dan met je huisarts. Een verwijzing voor een bloedonderzoek is laagdrempelig en geeft je in elk geval duidelijkheid over waar je aan toe bent.
